物理 [微积分的那些事]-第二回目:微分学-第四章:导数的定义与基本求导公式
4.1 变化率概念的来源
4.1.1 两个经典问题
问题一:瞬时速率问题
一辆汽车在直线上运动,位置函数为 $s = s(t)$。
平均速率:$v_{\text{平均}} = \frac{\Delta s}{\Delta t} = \frac{s(t_0 + \Delta t) - s(t_0)}{\Delta t}$
瞬时速率:当 $\Delta t \to 0$ 时,平均速率的极限
问题二:切线斜率问题
求曲线 $y = f(x)$ 在点 $P(x_0, f(x_0))$ 处的切线斜率
割线斜率:$k_{\text{割}} = \frac{\Delta y}{\Delta x} = \frac{f(x_0 + \Delta x) - f(x_0)}{\Delta x}$
切线斜率:当 $\Delta x \to 0$ 时,割线斜率的极限
4.1.2 变化率的定义
定义4.1(变化率)
设函数 $y = f(x)$ 在点 $x_0$ 的某邻域内有定义。
若极限
$\lim_{\Delta x \to 0} \frac{f(x_0 + \Delta x) - f(x_0)}{\Delta x}$
存在,则称函数 $f(x)$ 在点 $x_0$ 处可求变化率,此极限称为 $f(x)$ 在 $x_0$ 处的变化率,记作:
$f'(x_0)$, $\left.\frac{dy}{dx}\right|{x=x_0}$, 或 $\left.\frac{df}{dx}\right|{x=x_0}$
等价定义形式:
$f'(x_0) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h}$
$f'(x_0) = \lim_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}$
4.1.3 变化率的几何意义
$f'(x_0)$ 表示曲线 $y = f(x)$ 在点 $(x_0, f(x_0))$ 处的切线斜率
切线方程:
$y - f(x_0) = f'(x_0)(x - x_0)$
法线方程:
$y - f(x_0) = -\frac{1}{f'(x_0)}(x - x_0)$ (当 $f'(x_0) \neq 0$)
例4.1:求曲线 $y = x^2$ 在点 $(1,1)$ 处的切线方程和法线方程
解:$f'(x) = 2x$,$f'(1) = 2$
切线:$y - 1 = 2(x - 1) \Rightarrow y = 2x - 1$
法线:$y - 1 = -\frac{1}{2}(x - 1) \Rightarrow y = -\frac{1}{2}x + \frac{3}{2}$
4.2 可求变化率与连续的关系
4.2.1 重要定理
定理4.2:若 $f(x)$ 在 $x_0$ 处可求变化率,则 $f(x)$ 在 $x_0$ 处连续
证明思路:
由可求变化率性:$\lim_{\Delta x \to 0} \frac{f(x_0+\Delta x)-f(x_0)}{\Delta x} = f'(x_0)$
则 $f(x_0+\Delta x)-f(x_0) = \frac{f(x_0+\Delta x)-f(x_0)}{\Delta x} \cdot \Delta x$
取极限:$\lim_{\Delta x \to 0} [f(x_0+\Delta x)-f(x_0)] = f'(x_0) \cdot 0 = 0$
故 $\lim_{\Delta x \to 0} f(x_0+\Delta x) = f(x_0)$,即 $f(x)$ 在 $x_0$ 处连续
4.2.2 逆命题不成立
反例:
$f(x) = |x|$ 在 $x=0$ 处连续但不可求变化率
$f(x) = \sqrt[3]{x}$ 在 $x=0$ 处连续但不可求变化率(有垂直切线)
魏尔斯特拉斯函数:处处连续但处处不可求变化率
4.2.3 单侧变化率
右侧变化率:$f'+(x_0) = \lim{\Delta x \to 0^+} \frac{f(x_0+\Delta x)-f(x_0)}{\Delta x}$
左侧变化率:$f'-(x_0) = \lim{\Delta x \to 0^-} \frac{f(x_0+\Delta x)-f(x_0)}{\Delta x}$
可求变化率的充要条件:$f'+(x_0) = f'-(x_0)$
例4.2:$f(x) = |x|$ 在 $x=0$ 处
右侧变化率:$f'+(0) = \lim{\Delta x \to 0^+} \frac{|\Delta x|-0}{\Delta x} = 1$
左侧变化率:$f'-(0) = \lim{\Delta x \to 0^-} \frac{|-\Delta x|-0}{\Delta x} = -1$
左右变化率不相等 $\Rightarrow$ 不可求变化率
4.3 基本初等函数的变化率公式
4.3.1 常数函数
$\frac{d}{dx}(c) = 0$ ($c$为常数)
4.3.2 幂函数
$\frac{d}{dx}(x^\alpha) = \alpha x^{\alpha-1}$ ($\alpha$为任意实数)
特殊情形:
$\frac{d}{dx}(x) = 1$
$\frac{d}{dx}(x^2) = 2x$
$\frac{d}{dx}(\frac{1}{x}) = -\frac{1}{x^2}$
$\frac{d}{dx}(\sqrt{x}) = \frac{1}{2\sqrt{x}}$
4.3.3 指数函数
$\frac{d}{dx}(e^x) = e^x$
$\frac{d}{dx}(a^x) = a^x \ln a$ ($a>0, a\neq 1$)
4.3.4 对数函数
$\frac{d}{dx}(\ln x) = \frac{1}{x}$ ($x>0$)
$\frac{d}{dx}(\log_a x) = \frac{1}{x \ln a}$ ($a>0, a\neq 1, x>0$)
4.3.5 三角函数
$\frac{d}{dx}(\sin x) = \cos x$
$\frac{d}{dx}(\cos x) = -\sin x$
$\frac{d}{dx}(\tan x) = \sec^2 x = \frac{1}{\cos^2 x}$
$\frac{d}{dx}(\cot x) = -\csc^2 x = -\frac{1}{\sin^2 x}$
4.3.6 反三角函数
$\frac{d}{dx}(\arcsin x) = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$ ($-1<x<1$)
$\frac{d}{dx}(\arccos x) = -\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$ ($-1<x<1$)
$\frac{d}{dx}(\arctan x) = \frac{1}{1+x^2}$
$\frac{d}{dx}(\operatorname{arccot} x) = -\frac{1}{1+x^2}$
4.4 变化率公式表总结
| 函数类型 | 函数 | 变化率 |
|---|---|---|
| 常数函数 | $c$ | $0$ |
| 幂函数 | $x^\alpha$ | $\alpha x^{\alpha-1}$ |
| 指数函数 | $e^x$ | $e^x$ |
| 指数函数 | $a^x$ | $a^x \ln a$ |
| 对数函数 | $\ln x$ | $\frac{1}{x}$ |
| 对数函数 | $\log_a x$ | $\frac{1}{x \ln a}$ |
| 三角函数 | $\sin x$ | $\cos x$ |
| 三角函数 | $\cos x$ | $-\sin x$ |
| 三角函数 | $\tan x$ | $\sec^2 x$ |
| 三角函数 | $\cot x$ | $-\csc^2 x$ |
| 反三角函数 | $\arcsin x$ | $\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$ |
| 反三角函数 | $\arccos x$ | $-\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$ |
| 反三角函数 | $\arctan x$ | $\frac{1}{1+x^2}$ |
4.5 用定义求变化率的例题
例4.3:用定义求 $f(x) = \sqrt{x}$ 的变化率
解:对 $x > 0$,
$f'(x) = \lim_{\Delta x \to 0} \frac{\sqrt{x + \Delta x} - \sqrt{x}}{\Delta x}$
$= \lim_{\Delta x \to 0} \frac{(\sqrt{x + \Delta x} - \sqrt{x})(\sqrt{x + \Delta x} + \sqrt{x})}{\Delta x (\sqrt{x + \Delta x} + \sqrt{x})}$
$= \lim_{\Delta x \to 0} \frac{(x + \Delta x) - x}{\Delta x (\sqrt{x + \Delta x} + \sqrt{x})}$
$= \lim_{\Delta x \to 0} \frac{1}{\sqrt{x + \Delta x} + \sqrt{x}}$
$= \frac{1}{2\sqrt{x}}$
例4.4:用定义求 $f(x) = \sin(ax+b)$ 的变化率
解:
$f'(x) = \lim_{\Delta x \to 0} \frac{\sin[a(x + \Delta x) + b] - \sin(ax + b)}{\Delta x}$
$= \lim_{\Delta x \to 0} \frac{2\cos\left(ax + b + \frac{a\Delta x}{2}\right)\sin\left(\frac{a\Delta x}{2}\right)}{\Delta x}$
$= a\cos(ax + b) \cdot \lim_{\Delta x \to 0} \frac{\sin\left(\frac{a\Delta x}{2}\right)}{\frac{a\Delta x}{2}}$
$= a\cos(ax + b)$
4.6 高阶变化率
4.6.1 定义
一阶变化率的变化率称为二阶变化率,记作:
$y''$, $f''(x)$, 或 $\frac{d^2y}{dx^2}$
类似定义 $n$ 阶变化率:$f^{(n)}(x) = \frac{d^n y}{dx^n}$
4.6.2 常见高阶变化率
幂函数:$y = x^\alpha$
$y^{(n)} = \alpha(\alpha-1)\cdots(\alpha-n+1)x^{\alpha-n}$指数函数:$y = e^x$
$y^{(n)} = e^x$指数函数:$y = a^x$
$y^{(n)} = a^x (\ln a)^n$正弦函数:$y = \sin x$
$y^{(n)} = \sin\left(x + \frac{n\pi}{2}\right)$余弦函数:$y = \cos x$
$y^{(n)} = \cos\left(x + \frac{n\pi}{2}\right)$对数函数:$y = \ln(1+x)$
$y^{(n)} = (-1)^{n-1} \frac{(n-1)!}{(1+x)^n}$
4.6.3 莱布尼茨公式(高阶变化率的乘法法则)
若 $u=u(x)$, $v=v(x)$ 都有 $n$ 阶变化率,则:
$(uv)^{(n)} = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} u^{(k)} v^{(n-k)}$
其中 $\binom{n}{k} = \frac{n!}{k!(n-k)!}$,$u^{(0)}=u$,$v^{(0)}=v$
4.7 线性近似
4.7.1 线性近似的定义
定义4.2(线性近似)
设函数 $y=f(x)$ 在点 $x_0$ 处可求变化率。
若存在常数 $A$,使得 $\Delta y = A\Delta x + o(\Delta x)$($\Delta x \to 0$)
则称 $f(x)$ 在 $x_0$ 处可线性近似,$A\Delta x$ 称为线性近似量,记作 $dy = A\Delta x$
4.7.2 线性近似与变化率的关系
定理4.3:可线性近似 $\Leftrightarrow$ 可求变化率,且 $A = f'(x_0)$,$dy = f'(x_0)dx$
4.7.3 线性近似的几何意义
$dy = f'(x_0)dx$ 表示切线纵坐标的改变量
当 $dx$ 很小时,$\Delta y \approx dy$
4.7.4 线性近似形式不变性
设 $y=f(u)$,$u=g(x)$,则:
$dy = f'(u)du = f'(g(x))g'(x)dx$
无论 $u$ 是自变量还是中间变量,形式 $dy = f'(u)du$ 不变
4.7.5 线性近似的应用:近似计算
公式:当 $|\Delta x|$ 很小时,
$f(x_0+\Delta x) \approx f(x_0) + f'(x_0)\Delta x$
常用近似公式($|x|$很小时):
$\sin x \approx x$
$\tan x \approx x$
$e^x \approx 1 + x$
$\ln(1+x) \approx x$
$(1+x)^\alpha \approx 1 + \alpha x$
$\sqrt{1+x} \approx 1 + \frac{x}{2}$
例4.5:计算 $\sqrt[3]{1.02}$ 的近似值
解:令 $f(x) = (1+x)^{1/3}$
$f'(x) = \frac{1}{3}(1+x)^{-2/3}$
取 $x_0=0$,$\Delta x=0.02$
$\sqrt[3]{1.02} \approx 1 + \frac{1}{3} \times 0.02 = 1 + 0.00667 = 1.00667$
精确值:$1.006623$,误差约 $0.000047$
4.8 参数方程求变化率
4.8.1 参数方程的变化率
若 $x=\varphi(t)$,$y=\psi(t)$,且 $\varphi'(t)\neq 0$,则:
$\frac{dy}{dx} = \frac{\frac{dy}{dt}}{\frac{dx}{dt}} = \frac{\psi'(t)}{\varphi'(t)}$
4.8.2 例子
例4.6:摆线 $\begin{cases} x=a(t-\sin t) \\ y=a(1-\cos t) \end{cases}$ 的变化率
$\frac{dy}{dx} = \frac{a\sin t}{a(1-\cos t)} = \frac{\sin t}{1-\cos t} = \cot\frac{t}{2}$
4.9 隐函数求变化率
4.9.1 方法
对方程 $F(x,y)=0$ 两边对 $x$ 求变化率,将 $y$ 看作 $x$ 的函数
例4.7:由 $x^2+y^2=1$ 求 $y'$
解:$2x+2yy'=0 \Rightarrow y' = -\frac{x}{y}$
例4.8:椭圆 $\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} = 1$ 上点 $(x_0,y_0)$ 的切线
解:$\frac{2x}{a^2} + \frac{2yy'}{b^2} = 0 \Rightarrow y' = -\frac{b^2 x}{a^2 y}$
切线:$y-y_0 = -\frac{b^2 x_0}{a^2 y_0}(x-x_0)$
整理:$\frac{x_0 x}{a^2} + \frac{y_0 y}{b^2} = 1$
4.10 对数求变化率法
4.10.1 方法
对 $y=f(x)$ 取对数,再求变化率
步骤:
$\ln y = \ln f(x)$
$\frac{1}{y} y' = \frac{d}{dx}[\ln f(x)]$
$y' = y \cdot \frac{d}{dx}[\ln f(x)]$
4.10.2 例子
例4.9:求 $y=x^x$($x>0$)的变化率
解:
$\ln y = x \ln x$
$\frac{1}{y} y' = \ln x + 1$
$y' = x^x (\ln x + 1)$
例4.10:求 $y = \sqrt{\frac{(x-1)(x-2)}{(x-3)(x-4)}}$ 的变化率
解:
$\ln y = \frac{1}{2}[\ln(x-1)+\ln(x-2)-\ln(x-3)-\ln(x-4)]$
$\frac{1}{y} y' = \frac{1}{2}\left[\frac{1}{x-1}+\frac{1}{x-2}-\frac{1}{x-3}-\frac{1}{x-4}\right]$
$y' = \frac{1}{2}y\left[\frac{1}{x-1}+\frac{1}{x-2}-\frac{1}{x-3}-\frac{1}{x-4}\right]$